Veel vissoorten die in aquaria gehouden behoren tot een grotere familie waarvan ook veel andere leden in aquaria te vinden zijn. Toch zijn er enkele soorten die slechts als één van de weinige vertegenwoordigers van een familie, of soms zelfs als enige, gehouden worden.Een antal van deze soorten komen hier aan de orde. Het gaat om leden van de familie van de kogelvissen (Tetraodontidae), van de orde longvissen (Dipnoi), van de orde stekelalen (Mastacembeliformes) en van de familie olifantvissen (Mormyridae).
Kogelvissen
Bijna alle soorten kogelvissen bewonen de tropische wateren van deze aarde; voornamelijk in de zee nabij de kust. Sommige soorten hebben zich ontwikkeld tot zoetwatersoorten. De rivierkogelvis (Tetraodon fluviatilis), komt voor in zoete en brakke wateren in Zuidoost-Azië. Deze vissoort wordt gehouden in aquaria en heeft een voorkeur voor hard, neutraal tot basisch water met een toevoeging van zeezout (één theelepel op vijf liter aquariumwater). Opvallend is zijn gevlekte lichaam en in verhouding grote kop.
Kenmerkend voor kogelvissen is het ontbreken van de eerste rugvin en de buikvinnen. De aarsvin en de tweede rugvin staan tegenover elkaar en zorgen samen met de borstvinnen voor de voortstuwing. Kogelvissen kunnen zich bij gevaar 'kogelrond' opblazen. Hierdoor lijken ze aanzienlijk groter en hopen ze hun belager op de vlucht te jagen. Om deze verdedigingsactie mogelijk te maken zijn de ingewanden van het dier aanpast. Ribben en bekkenbeenderen ontbreken.
Hoewel kogelvissen er wat uiterlijk betreft aandoenlijk uitzien, kan de rivierkogelvis met name op latere leeftijd een vinnige vis zijn. Hij wordt dan in toenemende mate agressief en onverdraagzaam, vooral jegens soortgenoten. Daarbij staat de soort bekend als vinnenbijter. Het kweken van rivierkogelvissen is lastig. Een brak milieu is van essentieel belang. De eieren worden afgezet op een steen en door het mannetje bewaakt. Ze komen na zes tot zeven dagen uit. Het dieet van rivierkogelvissen bestaat voornamelijk uit slakken, maar ook andere voedersoorten worden geaccepteerd. Sommige soorten kogelvissen worden als delicatesse beschouwd door de mens; een liefhebberij die niet zonder risico's is. Bepaalde delen van het lichaam zijn namelijk zeer giftig.
Longvissen
De longvissen worden onderverdeeld in twee ordes. De Australische longvissen vormen de orde van de Ceratodontiformes en de Afrikaanse- en Zuidamerikaanse longvissen vormen de orde van de Lepidosireniformes. De eerste orde wordt gekenmerkt door draadvormige ledematen en een enkel paar longen. De tweede orde wordt gekenmerkt door brede vinnen en één enkele long. Wilde Afrikaanse longvissen verblijven in het droge seizoen in een zogenoemd 'slijmkapsel' in de bodem.
De Australische longvis (Neoceratodus fosteri) wordt gezien als de primitiefste vertegenwoordiger van de longvissen. Met zijn totale lengte van honderdtachtig centimeter en een gewicht van vijftig kilogram is het een soort die meer geschikt is voor dierentuinaquaria. Hetzelfde geldt voor de Afrikaanse slijkvis (Protopterus annectens), een vertegenwoordiger van de Afrikaanse- en Zuidamerikaanse longvissen. De aalvormige vis die een lengte tot zeventig centimeter kan bereiken, heeft zijn borst- en buikvinnen omgevormd tot vlezige, zweepvormige aanhangsels. Hij is onverdraagzaam en roofzuchtig en vereist een grote bak met veel schuilmogelijkheden. Zijn voedsel bestaat uit grof levend voer, waaronder vissen. Hij accepteert ook stukjes vlees of stukjes vis.
Stekelalen
De systematiek van de stekelalen (orde Mastacembeliformes) is weinig verhelderend. Er zijn inmiddels vier geslachten opgesteld en veel soorten verhuizen nogal eens van het ene geslacht naar het andere. Er komen circa vijftig soorten stekelalen voor in Afrika en Azië. Voorbeelden van in aquaria gehouden soorten zijn de pauwoogstekelaal (Macronathus aculeatus) en de roodstreepstekelaal (Mastacembelus erythrotaenia). Stekelalen hebben een palingvormig lichaam met kenmerkende losse stekelstralen die vóór de rugvin staan. Het aantal stekels verschilt per soort. De kop heeft een lange bek en de neusopening bezit een verlenging.
De pauwoogstekelaal is te herkennen aan een rijtje opvallende oogvlakken onder de rugvinbasis en de afwisselend donkere en lichte strepen van de snuit tot de staartsteel. De dieren kunnen een lengte van circa vijfendertig centimeter bereiken. Stekelalen zijn agressief tegen soortgenoten. Eieren worden vrij afgezet. De voorkeur gaat uit naar levend voer, echter ook ander voer wordt geaccepteerd. Naast een ruime, goed beplante bak is een nauwkeurig afsluitende dekruit onmisbaar om ontsnappen van deze vissen te voorkomen.
Olifantvissen
De olifantvissen vallen onder de orde van de nijlsnoekachtigen (Mormyriformes). De bekendste is de tapirvis (Gnathonemus petersi) uit Midden- en West-Afrika. De olifantvissen kenmerken zich door de aanwezigheid van een elektrisch orgaan en een bek met bij de meeste soorten een slurfachtig uiteinde. Met het elektrische orgaan stoten ze zwakke stroomstootjes uit, waarmee ze onderling communiceren en ook hun weg kunnen vinden in de troebele wateren die ze in het wild bewonen. De soorten zijn niet eenvoudig te houden, territoriaal en vooral 's nachts actief. Ze doorzoeken dan al woelend de bodem op zoek naar voedsel. Een TL-buis die maanlicht simuleert is aan te raden.
Olifantvissen hebben een bijzonder sterke voorkeur voor levend voedsel. Soms nemen ze gevriesdroogd voedsel aan. De dieren hebben een ruim aquarium nodig met een goede filter, dichte beplanting, open zwemruimte en een fijnkorrelige bodemlaag. Hij gedijt het beste in vrij zacht, iets zuur tot neutraal water. Behalve de tapirvis wordt ook de in West-Afrika voorkomende Marcusenius brachyistius regelmatig in aquaria aangetroffen. Zijn voedselvoorkeur en aquariumeisen komen overeen met die van de tapirvis, echter deze soort is vreedzamer en bezit geen slurf.
Meer weten? Lees Aquariumencylopedie van John Dawes.
© Tirion Uitgevers BV
